Қала құрылысы және сәулет ескерткіштері

Айша Бибі кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XI-XII ғасырлар

Қазақстандағы үздік сәулет ескерткіштерінің дені - діни ғимараттар болып табылады. Біздің уақытқа дейін сақталып жеткен құрылыстардың ішінде аса қызықтыратыны - осылар. ХІ-ХІІ ғасырлармен мерзімделетін сәулет өнерінің үздік нұсқасы Айша бибі кесенесі Тараз қаласынан 17 шақырым жерде Жамбыл ауданының Айша бибі ауылында орналасқан. Біздің ғажап өлкемізге аяқ басқан әрбір адам мұсылман әлемі құрмет тұтатын, «әулие орын» деп аталған ортағасырлық сәулет өнерінің інжу-маржаны Айша бибі кесенесіне ат басын бұрмай өтпейді.

Толығырақ

Бабаджа Хатун кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XІ-XIІ ғасырлар

Айша бибі кесенесінің маңына орналасқан. Кесене өзінің композициясы мен құрылымы жағынан өте қарапайым да қатаң. Құрылыс күйдірілген кірпіштен салынған. Қабырғаларында сәндік безендірулер жоқ, бірақ сәулеттік құрылыстың  жинақы әрі қарапайым  ою-өрнектері  үйлесім тапқан.

Толығырақ

Қарахан кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XI-ХІІ ғасырлар

Тараз қаласының орталығында орналасқан (Төле би мен Байзақ батыр көшелерінің қиылысы), ортағасырлық рабад аумағындағы діни-мемориалдық кешенге кіреді. Кесене Қараханидтер әулетінің көрнекті тұлғасының бірі – Шах Махмуд Қараханға арналып салынған. Кесенені салушы шебердің аты-жөні тарихта сақталмаған. Кесененің алғашқы нұсқасы біздің заманымызға жетпеді. 1906 жылы жергілікті тұрғындардың күшімен алғашқы кесененің орнына қайта салынған, алайда оның сәндік өрнектері жойылған.

Толығырақ

Дәуітбек (Шамансұр) кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XIII ғ.

Сол дәуірдегі ескерткіштерден бізге дейін жеткен тағы бір жәдігер - Дәуітбек кесенесі. Оның толық аты-жөні - Ұлық Білге Икбалхан Дәуітбек-Шамансұр. Кесене алғашында күмбезі жартылай иілген аркаға бекітілген төрттаған түрінде болған. Аркалар плиталардан қаланған тұғырға орналасты. ХІХ ғ. соңында аркалы кіре берісі мен қабырғалары  кірпішпен қайта өрілгендіктен кесене қазіргі қалпына енді. Оңтүстік бұрыштарының жоғарғы жағы  минарет тәріздес етіп жасалған. Қабіртастағы жазуды А.Б.Бартольд танып оқыған. Онда: 1262 ж. 31 наурызда қайтыс болған түркілік қолбасшы, «қалам мен қылыштың иесі, жаны таза момындардың жанашыр қорғаушысы»  жерленген  деген жазулар бар.

Толығырақ

Тектұрмас кесенісі, сәулетшісі белгісіз, X-XIV ғасырлар

ХІV ғасырда Талас  өзенінің оң жағалауында Тектұрмас кесенесі салынған және бұл діни орындардың бірі болған. Осы төбенің басында зорастризм, христиандық, мұсылмандық рәсімдегі  зираттар  орналасқан. Төбенің етек жағында ежелгі жерасты жолы  және Талас өзені арқылы өтетін тас көпір болған.

Толығырақ

Шоқай Датқа кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XVIII ғ.

Шоқай Датқа кесенесі Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент ауылының шығыс жақ шетінде ортағасырлық ескі зияратында орналасқан. Кесене Шу-Талас аймағындағы қалыптасқан монументалды қабірлеу құрылыстарына қатысты құрылыс. Кесенені алғаш 1946 жылы археолог Г.И.Пацевич зерттеді. Кейін 1970-1980 жж. ҚазКСР Мәдениет Министрлігі және «Қазжобақайтаөңдеу» институтының мамандарымен зерттелді. 2000 жылы Тарихи және мәдени ескерткіштері жинағының экспедиция мамандары  зерттеді. 2014 жылы «Археологиялық экспедиция» экспедициясының мамандарымен  зерттелген.

Толығырақ

Абдулла Ишан мешіті, сәулетшісі белгісіз, ХХ ғасырдың басы, 1900 жыл

Жамбыл облысындағы тарихи-мәдени ескерткіштер ішіндегі елеулілерінің бірі – тарихи мұралардың сәулет өнері санатына жататын нұсқасы – Талас ауданындағы Үшарал мешіті (Ештайбек көшесі №7 орналасқан). Мешіт XІХ-ғасырдың басында Әулиеата – Тараз  жеріне табан тіреген өз дәуірінің зиялы қауымы санатындағы қожа-молдалар жер-жерде мешіт, медреселер салу жұмысын қолға алса керек. Бұл ұсынысқа жергілікті азаматтар аянбай, қолдан келген  көмегін  көрсетеді.

Толығырақ

Әбдіқадір мешіті, сәулетшісі белгісіз, XХ ғасырдың басы

Әбдіқадір мешіті Тараз қаласы-нының Абай-Көшеней көшелерi-нiң қиылысында орналасқан. Тарихи ескерткіш санатына жататын Әбдіқадір мешіті XX ғасырдың басында салынған, Тараз қаласының үлкен мешіттерінің бірі болып саналады. Үлкен ауласы және Әулиеата жеріндегі үлкен медресесі болған.  1920 жылдардың басында кешен толықтай бұзылып, қазіргі таңда оның тек кіре-беріс бөлігі ғана сақталған. Бұл мешіттегі бас имамдық парызды 1920 жылдарға дейін мұсылман әлеміне кеңінен таныс білімдар, ислам өркениеті мен рухани білімнің негіздерін зерттеп көптеген еңбектер жазған, есімі  осы күнге дейін ел аузында жүрген Алтынхан төре атқарған.

Толығырақ

Жүнісбай мешіті, сәулетшісі, 1906-1913 жылдар

Әулие ата мешіті Тараз қаласының ескі бөлігінде, тарихи аумаққа жақын, Б.Адамбаев көшесі №24 ғимаратта орналасқан. Қаламыздың орталық мешiті – Әулиеата мешiтi жергiлiктi жанашыр азамат, көпес Қали Жүнiс Майюсуповтың демеушілігімен шебер Сейдулла Қожаның басшылығымен 1913 жылы бой көтерген.

Толығырақ

Қарақожа мешіті, сәулетшісі белгісіз, ХХ ғасырдың басы, 1909 жыл

Мешіт Жамбыл облысы Талас ауданы Ойық ауылында, Сейілбек елді мекенінің аумағында орналасқан. Мешіт жергілікті тұрғындардың және ислам дінін насихаттаушы Қарақожа Ишанның қаржысына салынған. Өмір жолын ислам дініне арнаған Қарақожа Ишан осы аумақтағы Қарақожа мешітінің жанында орналасқан ауыл шетіндегі қорымда жерленген. Қазіргі таңда, осы Қарақожадан тараған ұрпақтарының барлығы дін жолын ұстанған және Талас ауданының ауылдық мешіттерінде имамдық қызметтерін атқарып отыр. Мешіт ғимараты 1909 ж. салынған және ХІХ ғ.-дың аяғы мен ХХ ғ. басында салынған Шу-Талас аумағының монументалды құрылысының үлгісі.

Толығырақ

Нәметбай мешіті, сәулетшісі, 1887-1897 жылдар

Мешіт Тараз қаласындағы Ташкент-Байзақ батыр көшелерiнiң қиылысында орналасқан. 1897 ж. Нәметбай  мешітінің ғимарат аумағында кең ауласы, медресе ретінде қолданылған қосымша бөлмелері, үлкен жер телімі, дәретханасы бар кешенге айналған. Мешіт, мешіт ғимаратын өз қаражатына салдырған Наметбайдың есімімен аталады.  Көп жылдар қаладағы үлкен діни-рухани орталық қызметін атқарған.

Толығырақ